Με το σημερινό κλείνω τη σειρά των αφιερωμάτων στους αγαπημένους μου Έλληνες στιχουργούς, την "αγία πεντάδα", όπως τους έχω ονομάσει: Μάνος Ελευθερίου, Άλκης Αλκαίος, Λευτέρης Παπαδόπουλος, Μανώλης Ρασούλης και Νίκος Γκάτσος. Εντελώς προσωπική και πλήρως υποκειμενική ασφαλώς η επιλογή των πέντε, έχει να κάνει περισσότερο με προσωπικά γούστα και βιώματα. Δίπλα σ' αυτούς υπάρχουν σίγουρα αρκετοί ακόμα με εξίσου σημαντικό αποτύπωμα στο ελληνικό τραγούδι: Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου, Κώστας Βίρβος, Πυθαγόρας, Κώστας Τριπολίτης, Λίνα Νικολακοπούλου, Μιχάλης Γκανάς κλπ. κλπ. Ας πούμε ότι η θεματολογία και ο τρόπος γραφής των "πέντε" με έχουν αγγίξει περισσότερο.
Βιογραφικά: Ο Νίκος Γκάτσος γεννήθηκε στην Ασέα Αρκαδίας το 1911. Έμαθε τα πρώτα γράμματα στο σχολείο του χωριού του και συνέχισε στο γυμνάσιο της γειτονικής Τρίπολης. Στη συνέχεια γράφτηκε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, χωρίς όμως να αποφοιτήσει ποτέ. Άρχισε να δημοσιεύει ποιήματα σε περιοδικά της εποχής, τη δεκαετία του 1930. Καθοριστική στιγμή της ζωής και του έργου του υπήρξε η γνωριμία του με τον Οδυσσέα Ελύτη και το ρεύμα του υπερρεαλισμού, το 1936. Το μοναδικό ποιητικό έργο που εξέδωσε όσο ζούσε ήταν η ποιητική σύνθεση "Αμοργός", γραμμένη σε υπερρεαλιστικό, ελεύθερο στίχο. Η "Αμοργός", που εκδόθηκε το 1943, θεωρείται κορυφαίο έργο του ελληνικού υπερρεαλισμού.Ασχολήθηκε επίσης με τη μετάφραση θεατρικών έργων και μετέφρασε μεταξύ άλλων, Ευγένιο Ο' Νηλ, Τεννεσσή Ουίλλιαμς, Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα και Αύγουστο Στρίντμπεργκ.
Ωστόσο ο Γκάτσος έγινε γνωστός στο ευρύ κοινό κυρίως μέσα από τη στιχουργική του δουλειά στο ελληνικό τραγούδι. Η συνεργασία του με τον Μάνο Χατζιδάκι θεωρείται ως το κορυφαίο κεφάλαιο αυτής του της πορείας. Η ευαισθησία της μουσικής του Χατζιδάκι συνάντησε τον λιτό, γεμάτο λυρισμό στίχο του Γκάτσου και έδωσε έξοχες δημιουργίες, τραγούδια που έχουν σημαδέψει την ελληνική δισκογραφία και θεωρούνται σήμερα κλασικά. Ιδού τι έχει πει ο ίδιος ο μεγάλος συνθέτης για την ποίηση του Γκάτσου αλλά και τη στιχουργική του δουλειά στο τραγούδι:
Δεν ξέρω να σας πω τι θα ήταν η ποίηση χωρίς την «Αμοργό». Πάντα πιστεύω ότι η ποίηση και η μουσική έχουνε μια αυτάρκεια και δεν περιμένουνε τα καινούργια έργα για να ξαναϋπάρξουν. Αλλά μπορώ να πω πόσο σημαντικό ποίημα είναι η «Αμοργός»: υπήρξε το πιο ολοκληρωμένο ποιητικό κείμενο στην εποχή που βγήκε, διότι καμία από τις εργασίες των άλλων σημαντικών μας ποιητών εκείνου του καιρού, που άσκησαν μεγάλη επίδραση στα ελληνικά γράμματα, δεν έδωσε με τόση πυκνότητα και τόση αρτιότητα ένα ολόκληρο ποίημα, όπως είναι η «Αμοργός» του Νίκου Γκάτσου... ...Πολλοί συγκαταλέγουν τον Γκάτσο ανάμεσα σ’όλους εκείνους που γράφουν στίχους. Όμως αυτός δεν έχει σχέση με τους άλλους. Ο ένας ξεκινάει από την ποίηση, οι άλλοι ξεκινάνε από τους στίχους και προσπαθούν να πλησιάσουν την ποίηση, αλλά παραμένουν στιχουργοί. Ενώ ο Γκάτσος, παρ’ όλο που στιχουργεί για να κάνει ένα τραγούδι, παραμένει πάντα ποιητής. Και στις μεγαλύτερες στιγμές στο τραγούδι, φτιάχνει αριστουργήματα. Όπως λόγου χάρη αυτά που έγραψε για τη δική μου «Μυθολογία». Δεν θα μπορούσε ποτέ κανένας στιχουργός να διανοηθεί να γράψει τέτοια ποιητικά κείμενα για τραγούδι. Το ίδιο έγινε και στα «Παράλογα», με κείνο το θαυμάσιο φινάλε, την «Ελλαδογραφία», που είναι σαν κλασικό κείμενο.
Εκτός από τον Χατζιδάκι, συνεργάστηκε και με άλλους μεγάλους της ελληνικής μουσικής, όπως Μίκη Θεοδωράκη, Σταύρο Ξαρχάκο, Δήμο Μούτση, Λουκιανό Κηλαηδόνη, Χριστόδουλο Χάλαρη κ.ά. Πολλά από τα τραγούδια του κυκλοφορούσαν σε 45άρια δισκάκια τη δεκαετία του '60, και αργότερα σε ολοκληρωμένους κύκλους τραγουδιών, όπως η «Μυθολογία» (1965), το «Ένα μεσημέρι» (1966), η «Επιστροφή» (1970), το «Σπίτι μου σπιτάκι μου» (1972), οι «Δροσουλίτες» 1975, η «Αθανασία» (1976), «Τα παράλογα» (1976), το «Ρεμπέτικο» (1983), ο Χειμωνιάτικος ήλιος, οι Μύθοι μιας γυναίκας, η Σκοτεινή μητέρα, η «Ενδεκάτη εντολή» (1985) ή οι «Αντικατοπτρισμοί» (1993). Το σύνολο του στιχουργικού του έργου βρίσκεται συγκεντρωμένο στον τόμο «Όλα τα τραγούδια» (εκδ. Πατάκη, 1999).
Το 1987 τιμήθηκε με το Βραβείο του Δήμου Αθηναίων για το σύνολο του έργου του, ενώ το 1991 του απονεμήθηκε ο τίτλος του Αντεπιστέλλοντος Μέλους της Βασιλικής Ακαδημίας Καλών Γραμμάτων της Βαρκελώνης για τη συμβολή του στη διάδοση της ισπανικής λογοτεχνίας στην Ελλάδα.
Ο στίχος του Γκάτσου: Παρ' όλο που η "Αμοργός", το εμβληματικό αυτό έργο, είναι γραμμένο σε ελεύθερο στίχο, ο Γκάτσος, μέσα από τα τραγούδια του, αποδείχτηκε μέγας τεχνίτης και του παραδοσιακού στίχου. Οι στίχοι του είναι μετρικά άψογοι, οι ρίμες του από τις πιο ευρηματικές της ελληνικής δισκογραφίας και τα νοήματα καθαρά και διάφανα. Πολλά από τα τραγούδια του μεταφέρουν έξοχες εικόνες Ελλάδας: "Ένα μεσημέρι/ στης Ακρόπολης τα μέρη/ άπονοι ληστές/ κάναν τις πέτρες τις ζεστές λημέρι", "Φύσα αεράκι, φύσα με/ μη χαμηλώνεις ίσαμε/ να δω γαλάζια εκκλησιά/ Τσιρίγο και Μονεμβασιά". Σε όλα σχεδόν είναι έντονη η παρουσία της "ιστορίας" που θέλει να πει. Με λιτότητα, μαεστρία, σαφήνεια, και με λέξεις καθημερινές στήνει τον καμβά της ιστορίας του και ξεκινάει την αφήγηση του "παραμυθιού": "Ο Γιάννης ο φονιάς/ παιδί μιας Πατρινιάς/ κι ενός Μεσολογγίτη/ προχτές την Κυριακή/ μετά τη φυλακή/ επέρασ' απ' το σπίτι", "Στης Ανατολής τα μέρη/ μια φορά κι έναν καιρό/ ήταν άδειο το κεμέρι/ μουχλιασμένο το νερό". Πλέκει υπέροχα λέξεις και νοήματα, ιστορία και φαντασία, μυθικό στοιχείο και πραγματικό: "Στα κακοτράχαλα τα βουνά/ με το σουραύλι και το ζουρνά/ πάνω στην πέτρα την αγιασμένη/ χορεύουν τώρα τρεις αντρειωμένοι/ ο Νικηφόρος κι ο Διγενής/ κι ο γιος της Άννας της Κομνηνής".
Θεωρώ ότι από όλους τους μεγάλους στιχουργούς μας ο Γκάτσος είναι ο πιο αφηγηματικός, ένας μέγιστος και αξεπέραστος "παραμυθάς". Όπως αντίστοιχα μεγάλος "παραμυθάς" ήταν και ο Σαββόπουλος, σε τελείως διαφορετικό ύφος όμως.
Τεχνικά ο στίχος του Γκάτσου είναι αψεγάδιαστος. Καμία μετρική αστοχία, τίποτα παραπανίσιο αλλά και τίποτα λειψό. Ρίμες ζωντανές και ευφάνταστες, λαϊκές αλλά και πιο εξεζητημένες. Λέξεις που είναι πάντα εκεί, δυνατές, καίριες, και που παίζουν σε όλο το φάσμα της ελληνικής γλώσσας, το λαϊκό αλλά και το περισσότερο λόγιο. Το λεξιλόγιό του προσαρμόζεται πάντα στο ύφος και στο στυλ του τραγουδιού. Έξοχο δείγμα αυτής της προσαρμογής έδωσε στο "Ρεμπέτικο" του Σταύρου Ξαρχάκου, ένα από τα σπουδαιότερα έργα της ελληνικής δισκογραφίας. Ο Ξαρχάκος έφτιαξε τραγούδια σε νεορεμπέτικο ύφος και ο Γκάτσος τα έντυσε με στίχους που προσαρμόζονται τέλεια στο ύφος αυτό. Δείχνουν λαϊκοί αλλά συχνά έχουν σαφή έντεχνα και λόγια στοιχεία: Το "Έλα απόψε στου Θωμά/ να σου παίξω μπαγλαμά/ να κατέβουν οι Αγγέλοι/ να χορέψουν τσιφτετέλι" ακούγεται σαν στίχος από παλιό ρεμπέτικο. Έγραψε "Της Αμύνης τα παιδιά" με στίχο που θα μπορούσε να τον είχε γράψει μια λαϊκή κομπανία του 1920! Δίπλα σ' αυτά όμως, στον ίδιο δίσκο, υπάρχει το πιο "έντεχνο" και σοφιστικέ "Δίχτυ": "Κάθε φορά που ανοίγεις δρόμο στη ζωή/ μην καρτεράς πότε θα 'ρθει το μεσονύχτι/ έχε τα μάτια σου ανοιχτά βράδυ-πρωί/ γιατί μπροστά σου πάντα απλώνεται ένα δίχτυ".
Όμως ο Γκάτσος κατέχει και μια ιδιότυπη "επίδοση", μοναδική στα ελληνικά και ίσως και στα παγκόσμια χρονικά. Είναι ο μόνος Έλληνας στιχουργός για τον οποίο έχει γραφτεί τραγούδι αφιερωμένο αποκλειστικά σ' αυτόν. Ένα τραγούδι που του απευθύνεται προσωπικά και ονομαστικά. Λίγο μετά το θάνατό του ο Γιώργος Ανδρέου έγραψε το "Γράμμα στον κύριο Νίκο Γκάτσο", ένα τραγούδι που ξεδιπλώνει μέσα σε λίγες γραμμές όλον τον κόσμο του Γκάτσου και της ποίησής του:
Το τραγούδι κυκλοφόρησε το 1994, ερμηνευμένο ιδανικά από την αισθαντική φωνή της Τάνιας Τσανακλίδου.
Ας δούμε τι έγραψε ο Οδυσσέας Ιωάννου στην ιστοσελίδα του "Αθήνα 9,84" για την ιστορία αυτού του τραγουδιού:
Η μοναδική φορά που συνάντησε ο Γιώργος Ανδρέου τον Νίκο Γκάτσο ήταν στον “ΣΕΙΡΙΟ” του Μάνου Χατζιδάκι, τον χειμώνα του 1987. Έπαιζε πιάνο με τον Νίκο Παπάζογλου. Ο Γκάτσος είχε πάει να ακούσει το πρόγραμμα στο οποίο συμμετείχαν ο Σαββόπουλος, ο Παπάζογλου, ο Ξυδάκης, οι ΦΑΤΜΕ, οι Δυνάμεις του Αιγαίου και φυσικά ο Μάνος Χατζιδάκις με Πασπαλά, Λέκκα, Λιούγκο. Μετά την παράσταση πήγαν όλοι μαζί σε κάποιο εστιατόριο.
Εκεί ο Ανδρέου ρώτησε τον Γκάτσο με ποιόν μεγάλο ομότεχνο του θεωρεί πως “συνομιλεί”. Ο Γκάτσος απάντησε “με τον Ρόμπερτ Ζίμερμαν”. Δηλαδή τον Μπόμπ Ντύλαν.
Όταν πέθανε ο Γκάτσος, ο Γιώργος Ανδρέου έγραψε το “Γράμμα στον κ. Νίκο Γκάτσο”. Στην αρχή ο στίχος έλεγε “Το σπασμένο βιολί του Ντύλαν ακόμα ουρλιάζει”. Δίστασε όμως. Σκέφτηκε πως δεν θα κατανοούσε την σύνδεση ένας ακροατής που δεν θα γνώριζε το περιστατικό της συνάντησής τους. Το έκανε “Το σπασμένο βιολί του κόσμου ακόμα ουρλιάζει”.
Στο τραγούδι αυτό προσπάθησε να μιλήσει για την γενιά τού Γκάτσου, , την λαμπρή “γενιά του ’30” και τα ευλογημένα “κολλήματα” της: Ο Μακρυγιάννης κι ο Θεόφιλος, ο Ανδρούτσος και το ’21, η Στέρνα του Σεφέρη, η Άνοιξη του Ελύτη, ο Οδυσσέας και η Περσεφόνη, η Σκοτεινή Μητέρα, “η φωτιά πληγή” της ελληνικής ταυτότητας και του προορισμού μας μέσα στον σύγχρονο κόσμο, η Κρήτη και η Μάνη των τραγουδιών του Γκάτσου με το Χατζιδάκι, τον Θεοδωράκη, τον Ξαρχάκο, τον Μούτση. Γκάτσος και Ντύλαν -κι οι δυο τους με κρυμμένο πίσω τον Ρεμπώ, τον Πάουντ, τον Λόρκα, τον Ευριπίδη, όλη την ποίηση του καιρού μας και του παρελθόντος, το Δημοτικό μας τραγούδι και την Κάντρυ Φολκ, τα Μπλουζ και τα Ρεμπέτικα. Κι η Τάνια Τσανακλίδου που άκουσε πρώτη το τραγούδι κι είπε “εγώ θα το πω”. Και το είπε.
Τελειώνω με δύο από τα πολύ αγαπημένα μου τραγούδια του Γκάτσου, και τα δύο σε μουσική Μάνου Χατζιδάκι. Το πρώτο είναι ο περίφημος "Τσάμικος", τραγούδι από τον δίσκο "Αθανασία" που κυκλοφόρησε το 1976. Μέσα σε τρεις μόλις στροφές ο Γκάτσος επιχειρεί με αδρές πινελιές να αναπαραστήσει την πορεία και τη διαχρονικότητα του ελληνισμού:
με το σουραύλι και το ζουρνά
πάνω στην πέτρα την αγιασμένη
χορεύουν τώρα τρεις ανδρειωμένοι.
Ο Νικηφόρος κι ο Διγενής
κι ο γιος της Άννας της Κομνηνής
Δική τους είναι μια φλούδα γης
μα συ Χριστέ μου τους ευλογείς
για να γλιτώσουν αυτή τη φλούδα
απ' το τσακάλι και την αρκούδα
Δες πώς χορεύει ο Νικηταράς
κι αηδόνι γίνεται ο ταμπουράς.
Από την Ήπειρο στον Μοριά
κι απ' το σκοτάδι στη λευτεριά
το πανηγύρι κρατάει χρόνια
στα μαρμαρένια του Χάρου αλώνια.
Κριτής κι αφέντης είν' ο Θεός
και δραγουμάνος του ο λαός.
ενός νεαρού πρίγκιπα, της ανατολής
απόγονου του Σεβάχ του θαλασσινού,
που νόμισε ότι μπορεί να αλλάξει τον κόσμο.
αλλά πικρές οι βουλές του Αλλάχ
και σκοτεινές οι ψυχές των ανθρώπων).
Στης Ανατολής τα μέρη μια φορά και ένα καιρό
ήταν άδειο το κεμέρι, μουχλιασμένο το νερό.
Στη Μοσσούλη, τη Βασσόρα, στην παλιά τη χουρμαδιά
πικραμένα κλαίνε τώρα της ερήμου τα παιδιά.
Κι ένας νέος από σόι και γενιά βασιλική
αγροικάει το μοιρολόι και τραβάει κατά εκεί.
Τον κοιτάν οι Βεδουίνοι με ματιά λυπητερή
κι όρκο στον Αλλάχ τους δίνει, πως θ’ αλλάξουν οι καιροί.
Σαν ακούσαν οι αρχόντοι του παιδιού την αφοβιά
ξεκινάν με λύκου δόντι και με λιονταριού προβιά.
Απ’ τον Τίγρη στον Ευφράτη, απ’ τη γη στον ουρανό
κυνηγάν τον αποστάτη να τον πιάσουν ζωντανό.
Πέφτουν πάνω του τα στίφη, σαν ακράτητα σκυλιά
και τον πάνε στο χαλίφη να του βάλει την θηλιά.
Μαύρο μέλι, μαύρο γάλα ήπιε εκείνο το πρωί
πριν αφήσει στην κρεμάλα τη στερνή του την πνοή.
Με δύο γέρικες καμήλες μ’ ένα κόκκινο φαρί
στου παράδεισου τις πύλες ο προφήτης καρτερεί.
Πάνε τώρα χέρι χέρι κι είναι γύρω συννεφιά
μα της Δαμασκού τ’ αστέρι τους κρατούσε συντροφιά.
Σ’ ένα μήνα σ’ ένα χρόνο βλέπουν μπρος τους τον Αλλάχ
που από τον ψηλό του θρόνο λέει στον άμυαλο Σεβάχ:
«νικημένο μου ξεφτέρι δεν αλλάζουν οι καιροί,
με φωτιά και με μαχαίρι πάντα ο κόσμος προχωρεί»
(Καληνύχτα Κεμάλ, αυτός ο κόσμος δε θα αλλάξει ποτέ
Καληνύχτα...)
Ο Νίκος Γκάτσος πέθανε μια μέρα σαν σήμερα, στις 12 Μαΐου 1992 και ετάφη στη γενέτειρά του, Ασέα Αρκαδίας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου